Sözlük
Dünya ile ilgili kelimeler, açıklamalarıyla
Bu sitede geçen ve bilmeye değer 30 kelime — ekvator, delta, yarım küre, tektonik levha — her biri kısa bir tanım, daha uzun bir açıklama ve gerçek bir örnekle.
Ada
Ada, dört bir yanı suyla çevrili, bir kıtadan küçük bir kara parçasıdır.
Adalar birçok şekilde oluşabilir: Bazıları su altındaki yanardağların tepeleridir, bazıları deniz seviyesi yükselince geride kalan kara parçalarıdır, bazıları da binlerce yıl boyunca mercanlardan oluşur. Adaların büyüklüğü çok farklıdır: minicik kum setlerinden Dünya'nın en büyük adası Grönland'a kadar.
Örneğin: İzlanda, Kuzey Atlas Okyanusu'nda volkanik bir ada ülkesidir.
Başkent
Başkent, bir ülkenin hükümetinin bulunduğu ve önemli ulusal kararların alındığı şehirdir.
Çoğu ülke bir şehri başkenti olarak seçer. Burası genellikle cumhurbaşkanının, başbakanın ya da meclisin çalıştığı ve önemli yasaların kararlaştırıldığı yerdir. Başkent her zaman bir ülkenin en büyük ya da en ünlü şehri değildir, çünkü bazı hükümetler bilerek daha küçük, daha merkezi bir şehri seçmiştir.
Örneğin: Avustralya'nın başkenti, daha büyük olan Sidney değil, Canberra'dır.
Boylam
Boylam, bir yerin Başlangıç Meridyeni'nden ne kadar doğuda ya da batıda olduğunu derece olarak gösteren bir ölçüdür.
Meridyen de denen boylam çizgileri Kuzey Kutbu'ndan Güney Kutbu'na uzanır. Enlemle birlikte kullanılarak Dünya'daki herhangi bir yerin tam konumu belirlenir. Boylam, İngiltere'deki Greenwich'ten geçen ve 0 derece kabul edilen hayali bir çizgi olan Başlangıç Meridyeni'nden itibaren ölçülür.
Örneğin: Tokyo kabaca 140 derece doğu boylamında yer alır.
Buzul
Buzul, uzun yıllar boyunca sıkışan kardan oluşan, dev ve yavaş hareket eden bir buz kütlesidir.
Buzullar, her yıl eriyenden daha fazla kar yağan yerlerde birikir. Böylece katman katman sıkışan kar kalın buza dönüşür ve bu buz kendi ağırlığıyla yavaş yavaş yokuş aşağı ya da dışa doğru akar. Buzullar hareket ederken derin vadiler oyabilir, kayaları ve toprağı uzun mesafelere taşıyabilir.
Örneğin: İsviçre'deki Aletsch Buzulu, Alpler'in en büyük buzuludur.
Çöl
Çöl, sıcak ya da soğuk olsun, her yıl çok az yağmur ya da kar alan bir bölgedir.
Çölleri sıcaklık değil kuraklık belirler. Bu yüzden Sahra gibi kavurucu, kumlu yerlerden Antarktika gibi dondurucu, buzlu yerlere kadar çeşitlilik gösterirler. Su kıt olduğu için çoğu çöl ortamında yalnızca buna özel olarak uyum sağlamış bitkiler ve hayvanlar yaşayabilir.
Örneğin: Kuzey Afrika'nın büyük bölümüne yayılan Sahra, dünyanın en büyük sıcak çölüdür.
Delta
Delta, bir nehrin ağzında, nehir yavaşlarken bıraktığı tortudan oluşan yeni, düz bir karadır.
Bir nehir denize ya da bir göle yaklaşırken hız kaybeder ve yolu boyunca topladığı bütün kumu, milli ve çamuru artık taşıyamaz. Bu yüzden bu tortu çöker ve yeni kara oluşturur. Zamanla bu yeni kara geniş, çoğu zaman üçgen ya da yelpaze biçimli bir alana yayılabilir ve bazen nehri birkaç küçük kola ayırır.
Örneğin: Mısır'daki Nil Deltası, nehrin Akdeniz'le buluştuğu yerde geniş bir üçgen hâlinde yayılır.
Deniz
Deniz, genellikle bir okyanustan daha küçük olan ve kısmen karayla çevrili bir tuzlu su kütlesidir.
Denizler çoğu zaman bir okyanusa bağlıdır, ama kısmen kıyılarla, adalarla ya da dar boğazlarla çevrilidir; onları açık okyanustan ayıran da budur. Hazar Denizi gibi bazı denizler ise aslında dört bir yanı karayla çevrilidir ve adlarına rağmen hiçbir okyanusa bağlı değildir.
Örneğin: Akdeniz, Avrupa, Afrika ve Asya arasında yer alır ve Atlas Okyanusu'na bağlanır.
Deniz seviyesi
Deniz seviyesi, okyanus yüzeyinin ortalama yüksekliğidir ve rakımı ölçmek için sıfır noktası olarak kullanılır.
Okyanusun yüzeyi kusursuzca düz olmadığı ve gelgitlerle değiştiği için bilim insanları deniz seviyesini, belirli bir yerde uzun bir süre boyunca ölçülen bir ortalama olarak hesaplar. Dağların yükseklikleri, vadilerin derinlikleri ve hatta şehirlerin rakımı, bu referans noktasının üstündeki ya da altındaki uzaklıklar olarak ölçülür.
Örneğin: Everest Dağı deniz seviyesinden yaklaşık 8.849 metre yükselir; bu, Dünya'nın en yüksek noktasıdır.
Denize kıyısı olmayan
Denize kıyısı olmayan ülke, hiç kıyısı bulunmayan ve dört bir yanı başka ülkelerin topraklarıyla çevrili bir ülkedir.
Denize kıyısı olmayan ülkeler denize doğrudan ulaşamaz. Bu da gemiyle mal ithal etmeyi ve ihraç etmeyi zorlaştırabilir ve çoğu zaman daha pahalı yapabilir, çünkü mallar önce komşu ülkelerden geçmek zorundadır. Dünyada denize kıyısı olmayan 40'tan fazla ülke vardır. Bunlardan ikisi, Lihtenştayn ve Özbekistan, tamamen denize kıyısı olmayan başka ülkelerle çevrilidir.
Örneğin: İsviçre denize kıyısı olmayan bir ülkedir; dört bir yanı başka Avrupa ülkeleriyle çevrilidir ve denize doğrudan çıkışı yoktur.
Ekvator
Ekvator, Dünya'nın ortasını çevreleyen, Kuzey ve Güney Kutbu'nun tam ortasında yer alan hayali bir çizgidir.
Ekvator Dünya'yı, yarımküre denen bir kuzey ve bir güney yarısına böler. Ekvator sıfır derece enlemi gösterir; bir yerin ne kadar kuzeyde ya da güneyde olduğu buradan başlayarak ölçülür. Ekvatora yakın yerler yıl boyunca güçlü, doğrudan güneş ışığı alır. Oradaki iklimin genellikle sıcak kalmasının nedeni budur.
Örneğin: Güney Amerika'daki bir ülke olan Ekvador, adını neredeyse tam içinden geçen ekvatordan alır.
Enlem
Enlem, bir yerin ekvatordan ne kadar kuzeyde ya da güneyde olduğunu derece olarak gösteren bir ölçüdür.
Paralel de denen enlem çizgileri Dünya'yı yatay olarak çevreler ve 0 derece enlemde bulunan ekvatora paralel uzanır. Enlem, ekvatordaki 0 dereceden Kuzey ya da Güney Kutbu'ndaki 90 dereceye kadar değişir ve bir yerin iklimini güçlü biçimde etkiler.
Örneğin: New York şehri yaklaşık 40 derece kuzey enleminde yer alır.
Kıta
Kıta, Dünya'nın Afrika, Asya ya da Avrupa gibi yedi dev kara parçasından biridir.
Kıtalar Dünya'daki en büyük kara parçalarıdır ve her biri birçok ülkeden, dağdan, nehirden ve şehirden oluşur. Coğrafyacılar genellikle yedi kıta sayar: Afrika, Antarktika, Asya, Avustralya, Avrupa, Kuzey Amerika ve Güney Amerika. Ama bazı ülkeler bunlardan birkaçını farklı şekilde gruplandırır.
Örneğin: Asya en büyük kıtadır; Çin, Hindistan ve Rusya gibi ülkelere ev sahipliği yapar.
Kol
Kol, doğrudan denize değil, daha büyük bir nehre akan daha küçük bir nehir ya da deredir.
Büyük nehirlerin çoğu, yol boyunca onlara katılan birçok kolla beslenir. Her kol, çevresindeki havza denen daha küçük bir alandan yağmur suyunu ve akan suyu toplar. Bir kolun ana nehre katıldığı noktaya birleşme yeri denir.
Örneğin: Missouri Nehri, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Mississippi Nehri'nin en uzun koludur.
Krater
Krater, çoğu zaman bir yanardağın tepesinde bulunan ya da düşen bir göktaşının oluşturduğu çanak biçimli bir çukurdur.
Yanardağ kraterleri genellikle lavın, külün ve gazın püskürdüğü açıklığın çevresinde oluşur. Küçük çukurlardan birkaç kilometre genişliğindeki devasa havzalara kadar değişebilirler. Göktaşlarının bir gezegene ya da uyduya çarpmasıyla oluşan çarpma kraterleri ise Ay'ın yüzeyinin her yerinde açıkça görülebilir.
Örneğin: Amerika Birleşik Devletleri'nin Oregon eyaletindeki Krater Gölü (Crater Lake), antik bir yanardağın çökmüş kraterinin içinde oluşmuştur.
Nehir ağzı
Bir nehrin ağzı, nehrin denize, bir göle ya da başka bir nehre akarak son bulduğu noktadır.
Nehir ağzında su genellikle yavaşlar ve yayılır; çoğu zaman yolculuğu boyunca taşıdığı kumu, çamuru ve başka tortuları bırakır. Ne kadar tortu biriktiğine bağlı olarak nehir ağzı geniş, yelpaze biçimli bir delta oluşturabilir ya da geniş bir haliç hâlinde açılabilir. Haliçte nehrin tatlı suyu tuzlu deniz suyuyla buluşup karışır.
Örneğin: Amazon Nehri'nin ağzı Atlas Okyanusu'na dökülür.
Nehir kaynağı
Bir nehrin kaynağı, nehrin başladığı yerdir; çoğu zaman bir pınar, eriyen bir buzul ya da bir dağ gölüdür.
Nehir kaynakları genellikle dağlar ya da tepeler gibi yüksek yerlerde bulunur. Buralarda yağmur suyu, eriyen kar ya da yeraltı suyu ilk kez toplanır ve yokuş aşağı akmaya başlar. Bir nehrin tek ve belirgin bir kaynağı olabilir ya da başlangıcını birleşerek oluşturan birkaç küçük dere olabilir.
Örneğin: Nil Nehri'nin kaynağı çoğu zaman Doğu Afrika'daki Victoria Gölü'ne dayandırılır.
Nüfus
Nüfus, bir şehir, ülke ya da bütün dünya gibi belirli bir yerde yaşayan insanların (ya da hayvanların) toplam sayısıdır.
Nüfus sürekli değişir, çünkü insanlar doğar, ölür, bir bölgeye taşınır ya da oradan ayrılır. Ülkeler nüfuslarını genellikle nüfus sayımı denen düzenli bir sayımla belirler. Bir yerin nüfusunu bilmek, hükümetlerin okulları, hastaneleri, konutları ve ulaşımı planlamasına yardım eder.
Örneğin: Çin ve Hindistan en kalabalık iki ülkedir; her birinde 1,4 milyardan fazla insan yaşar.
Okyanus
Okyanus, gezegenin yüzeyinin çoğunu kaplayan, birbirine bağlı beş dev tuzlu su kütlesinden biridir.
Okyanuslar Dünya'nın yüzeyinin yaklaşık %71'ini kaplar ve gezegendeki bütün suyun kabaca %97'sini barındırır. Coğrafyacılar genellikle beş okyanus sayar: Pasifik, Atlas, Hint, Güney ve Arktik okyanusları. Ama bunların hepsi aslında birbirine bağlı tek bir su kütlesidir.
Örneğin: Pasifik Okyanusu en büyük ve en derin okyanustur; Asya, Avustralya ve Amerika kıtaları arasında uzanır.
Plato
Plato, çevresindeki karadan çok daha yüksekte bulunan, oldukça düz, geniş bir alandır.
Platolar, yer kabuğunun büyük bölümleri tektonik kuvvetlerle yukarı itildiğinde oluşabilir. Ya da sertleşmiş lav katmanları birikip uzun zaman boyunca erozyonla aşınarak düzleştiğinde. Platolar yüksekliği düz zeminle birleştirdiği için, yükseklerde olmalarına rağmen çoğu zaman tarım ya da hayvan otlatmak için kullanılır.
Örneğin: Bazen „Dünyanın Çatısı“ da denen Tibet Platosu, Dünya'nın en büyük ve en yüksek platosudur.
Rakım
Rakım, bir yerin ya da cismin deniz seviyesinden ne kadar yüksekte olduğudur; genellikle metreyle ölçülür.
Rakım arttıkça hem hava basıncı hem de sıcaklık düşer. Bu yüzden dağ tepeleri, aynı enlemdeki vadilerden ya da kıyılardan daha soğuktur ve orada nefes almak daha zordur. Pilotlar, dağcılar ve hava durumu uzmanlarının hepsi doğru rakım ölçümlerine güvenir.
Örneğin: Bolivya'daki La Paz şehri 3.600 metreden daha yüksek bir rakımdadır.
Saat dilimi
Saat dilimi, dünyada aynı standart saati kullanmayı kabul eden bir bölgedir.
Dünya döndüğü ve Güneş onun yalnızca bir kısmını aynı anda aydınlattığı için dünya yaklaşık 24 saat dilimine bölünmüştür. Böylece her bölgede saatler gün ışığıyla makul ölçüde uyumlu kalır. Saat dilimlerini geçerek yolculuk yapmak genellikle saatini bir ya da daha fazla saat ileri ya da geri almak demektir.
Örneğin: New York ile Londra arasında genellikle beş saat fark vardır, çünkü farklı saat dilimlerindedirler.
Sınır
Sınır, bir ülkenin, eyaletin ya da bölgenin bittiği ve bir başkasının başladığı çizgidir.
Sınırlar nehirler, sıradağlar ya da kıyı şeritleri gibi doğal yer şekillerini izleyebilir. Ya da insanların üzerinde anlaştığı düz çizgiler olabilir; bu çizgiler bazen şehirleri ya da toplulukları bile ikiye böler. Bir sınırı geçmek genellikle yasaların, para biriminin ve bazen dilin bile farklı olduğu bir yere girmek demektir.
Örneğin: Amerika Birleşik Devletleri ile Kanada arasındaki sınır, dünyanın en uzun uluslararası kara sınırını içerir.
Sıradağ
Sıradağ, birbirine bağlı dağlardan oluşan uzun bir zincirdir; genellikle aynı jeolojik kuvvetlerle oluşur.
Sıradağlar çoğu zaman dev tektonik levhaların çarpışıp milyonlarca yıl boyunca yer kabuğunu yukarı ittiği yerlerde oluşur. Ya da yanardağ etkinliğinin bir çizgi boyunca kaya biriktirdiği yerlerde. Sıradağlar yüzlerce, hatta binlerce kilometre uzanabilir ve bazen birkaç ülkeden geçer.
Örneğin: Güney Amerika'nın batı kenarı boyunca uzanan And Dağları, dünyanın en uzun sıradağıdır.
Tektonik levha
Tektonik levha, Dünya'nın dış kabuğunu oluşturan ve zamanla yavaşça hareket eden birkaç dev, katı parçadan biridir.
Yer kabuğu yaklaşık bir düzine büyük tektonik levhaya ve birkaç küçük levhaya bölünmüştür. Bunların hepsi altlarındaki sıcak, daha yumuşak kayanın üzerinde yüzer ve çok yavaş, genellikle yılda yalnızca birkaç santimetre kayar. Levhaların buluştuğu yerlerde levhalar çarpışabilir, birbirinden uzaklaşabilir ya da yan yana kayabilir. Bu da depremlere, yanardağlara ve sıradağlara yol açar.
Örneğin: Kaliforniya'daki San Andreas Fayı, Pasifik Levhası ile Kuzey Amerika Levhası'nın yan yana kaydığı yeri gösterir.
Tropikal yağmur ormanı
Yağmur ormanı, yıl boyunca çok bol yağmur alan ve çok çeşitli bitkilere ve hayvanlara ev sahipliği yapan sık bir ormandır.
Tropikal yağmur ormanları çoğunlukla ekvatora yakın yerlerde yetişir. Orada sıcak hava ve bol yağmur, bitkilerin hızlı ve sık büyümesi için ideal koşullar yaratır. Yağmur ormanları Dünya'daki karaların yalnızca küçük bir bölümünü kaplasa da dünyada bilinen bitki ve hayvan türlerinin yarısından fazlasına ev sahipliği yapar.
Örneğin: Güney Amerika'daki Amazon Yağmur Ormanı, Dünya'nın en büyük yağmur ormanıdır.
Ülke
Ülke, kendi hükümeti, yasaları, sınırları ve genellikle kendi bayrağı ve para birimi olan bir toprak parçasıdır.
Ulus ya da devlet de denen ülkeler, dünyanın bölündüğü başlıca siyasi birimlerdir. Her birinin kendi toprakları ve halkı üzerinde yetkisi olduğu kabul edilir. Bugün yaygın olarak tanınan yaklaşık 195 ülke vardır; bunlar Rusya gibi dev uluslardan Monako gibi minicik olanlara kadar uzanır.
Örneğin: Japonya, Doğu Asya'da binlerce adadan oluşan bir ülkedir.
Yanardağ
Yanardağ, yer kabuğunda sıcak magmanın, gazın ve külün yerin altından dışarı çıkabildiği bir açıklıktır.
Yanardağların çoğu, tektonik levhaların buluştuğu yerlerde, yani çarpıştıkları ya da birbirinden uzaklaştıkları yerlerde oluşur. Ama bazıları Dünya'nın derinliklerindeki alışılmadık derecede sıcak noktaların üzerinde oluşur. Bir yanardağ patladığında, magmasının ne kadar koyu ve gaz dolu olduğuna göre akan lav, kül bulutları ya da patlamalı kaya püskürmeleri çıkarabilir.
Örneğin: İtalya'daki Vezüv Yanardağı, 79 yılında antik Pompeii şehrini yok eden ünlü bir yanardağdır.
Yarımada
Yarımada, üç tarafı suyla çevrili ama hâlâ daha büyük bir karaya bağlı olan bir kara parçasıdır.
İngilizcedeki „peninsula“ (yarımada) kelimesi, Latincede „neredeyse bir ada“ anlamına gelen sözcüklerden gelir. Bu, yarımadayı çok iyi anlatır: Su kenarlarının çoğunu sarar, bir tarafı ise ana karaya bağlı kalır. Yarımadaların çoğu zaman koylarla, falezlerle ve plajlarla dolu, uzun ve çeşitli kıyıları vardır.
Örneğin: İtalya, Akdeniz'e doğru uzanan, çizme biçimli uzun bir yarımada oluşturur.
Yarımküre
Yarımküre, Dünya'nın bir yarısıdır; genellikle ekvatorla bir kuzey ve bir güney yarısına bölünür.
Yarımküre kelimesi „bir kürenin yarısı“ demektir. Coğrafyacılar Dünya'yı birden fazla şekilde ikiye ayırır: ekvatorun kuzeyi ve güneyi ya da seçilmiş bir boylam çizgisinin doğusu ve batısı. Dünyadaki karaların ve nüfusun çoğu Kuzey Yarımküre'dedir.
Örneğin: Avustralya tamamen Güney Yarımküre'de, ekvatorun güneyinde yer alır.
Zirve
Zirve, bir dağın ya da tepenin en yüksek noktasıdır.
Zirveye ulaşmak çoğu zaman dağcıların asıl hedefidir, çünkü genellikle çevredeki bütün manzaranın görülebildiği noktadır. Bazı zirveler sivri, kayalık tepelerdir; bazıları ise geniş, yuvarlak, hatta düzdür. Birkaçı da sürekli kar ya da buzla kaplıdır.
Örneğin: Tanzanya'daki Kilimanjaro Dağı'nın zirvesine Uhuru Zirvesi denir.