Słowniczek
Słowa o Ziemi — wyjaśnione
30 słów z tej strony, które warto znać — równik, delta, półkula, płyta tektoniczna — każde z krótką definicją, dłuższym wyjaśnieniem i prawdziwym przykładem.
Delta
Delta to nowy, płaski ląd przy ujściu rzeki, zbudowany z osadów, które rzeka zostawia, gdy zwalnia.
Gdy rzeka zbliża się do morza albo jeziora, traci prędkość i nie może już nieść całego piasku, mułu i błota, które zebrała po drodze. Te osady opadają i budują nowy ląd. Z czasem może on rozrosnąć się w szeroki obszar, często w kształcie trójkąta albo wachlarza, a rzeka czasem dzieli się na kilka mniejszych odnóg.
Na przykład: Delta Nilu w Egipcie rozciąga się szerokim trójkątem tam, gdzie rzeka spotyka Morze Śródziemne.
Długość geograficzna
Długość geograficzna mówi, jak daleko na wschód albo na zachód od południka zerowego leży dane miejsce. Podaje się ją w stopniach.
Linie długości geograficznej, zwane też południkami, biegną od bieguna północnego do południowego. Razem z szerokością geograficzną pozwalają dokładnie wskazać każde miejsce na Ziemi. Długość geograficzną mierzy się od południka zerowego – wyobrażonej linii przechodzącej przez Greenwich w Anglii, której przypisano 0 stopni.
Na przykład: Tokio leży na około 140 stopniach długości geograficznej wschodniej.
Dopływ
Dopływ to mniejsza rzeka albo strumień, który wpada do większej rzeki, a nie bezpośrednio do morza.
Większość dużych rzek zasila po drodze wiele dopływów. Każdy z nich zbiera deszczówkę i spływającą wodę z własnego, mniejszego obszaru wokół, zwanego dorzeczem. Miejsce, w którym dopływ łączy się z główną rzeką, nazywa się konfluencją.
Na przykład: Missouri to najdłuższy dopływ Missisipi w Stanach Zjednoczonych.
Granica
Granica to linia, na której kończy się jeden kraj, stan albo region, a zaczyna drugi.
Granice mogą biec wzdłuż naturalnych elementów krajobrazu, takich jak rzeki, pasma górskie czy wybrzeża, albo być prostymi liniami, na które ludzie się umówili – czasem przecinają nawet miasta lub społeczności. Przekroczenie granicy zwykle oznacza wejście do miejsca z innym prawem, inną walutą, a czasem nawet innym językiem.
Na przykład: Granica między Stanami Zjednoczonymi a Kanadą to najdłuższa międzynarodowa granica lądowa na świecie.
Kontynent
Kontynent to jeden z siedmiu ogromnych obszarów lądu na Ziemi, na przykład Afryka, Azja albo Europa.
Kontynenty to największe kawałki lądu na Ziemi. Na każdym z nich jest wiele krajów, gór, rzek i miast. Geografowie zwykle liczą siedem kontynentów: Afrykę, Antarktydę, Azję, Australię, Europę, Amerykę Północną i Amerykę Południową, choć w niektórych krajach kilka z nich łączy się inaczej.
Na przykład: Azja to największy kontynent – leżą na nim takie kraje jak Chiny, Indie i Rosja.
Kraj
Kraj to obszar lądu z własnym rządem, prawem i granicami, a zwykle też z własną flagą i walutą.
Kraje, nazywane też narodami albo państwami, to główne jednostki polityczne, na które dzieli się świat. Każdy z nich ma uznaną władzę nad swoim terytorium i ludźmi. Obecnie jest około 195 powszechnie uznanych krajów – od ogromnych, jak Rosja, po maleńkie, jak Monako.
Na przykład: Japonia to kraj we wschodniej Azji, który składa się z tysięcy wysp.
Kraj bez dostępu do morza
Kraj bez dostępu do morza to kraj, który nie ma wybrzeża i ze wszystkich stron jest otoczony lądem innych państw.
Kraje bez dostępu do morza nie mogą bezpośrednio korzystać z morza, przez co przywóz i wywóz towarów statkami jest trudniejszy i często droższy – towary muszą najpierw przejechać przez kraje sąsiednie. Na świecie jest ponad 40 takich krajów, a dwa z nich, Liechtenstein i Uzbekistan, są otoczone wyłącznie przez inne kraje bez dostępu do morza.
Na przykład: Szwajcaria to kraj bez dostępu do morza – ze wszystkich stron graniczy z innymi państwami europejskimi i nie ma bezpośredniego wyjścia na morze.
Krater
Krater to zagłębienie w kształcie misy, często na szczycie wulkanu albo powstałe po uderzeniu meteorytu.
Kratery wulkaniczne tworzą się zwykle wokół otworu, przez który wydobywają się lawa, popiół i gazy. Mogą mieć wielkość od małych dołków po ogromne niecki szerokie na kilka kilometrów. Kratery uderzeniowe, które powstają, gdy meteoryt rozbija się o planetę albo księżyc, dobrze widać na całej powierzchni Księżyca.
Na przykład: Jezioro Crater Lake w Oregonie w Stanach Zjednoczonych powstało w zapadniętym kraterze dawnego wulkanu.
Lodowiec
Lodowiec to ogromna, powoli przesuwająca się masa lodu, która przez wiele lat powstała ze zbitego śniegu.
Lodowce tworzą się tam, gdzie co roku spada więcej śniegu, niż topnieje. Warstwa po warstwie śnieg zbija się w gruby lód, który pod własnym ciężarem powoli spływa w dół albo na boki. Przesuwając się, lodowce mogą żłobić głębokie doliny i przenosić skały i ziemię na duże odległości.
Na przykład: Lodowiec Aletsch w Szwajcarii to największy lodowiec w Alpach.
Ludność
Ludność to łączna liczba ludzi (albo zwierząt – wtedy mówi się o populacji), którzy żyją w danym miejscu, na przykład w mieście, kraju albo na całym świecie.
Liczba ludności ciągle się zmienia, bo ludzie się rodzą, umierają, przeprowadzają się na dany obszar albo z niego wyjeżdżają. Kraje zwykle liczą swoich mieszkańców w regularnym badaniu zwanym spisem powszechnym. Wiedza o tym, ilu ludzi mieszka w danym miejscu, pomaga rządom planować szkoły, szpitale, mieszkania i transport.
Na przykład: Chiny i Indie to dwa najludniejsze kraje – w każdym z nich mieszka ponad 1,4 miliarda ludzi.
Morze
Morze to zbiornik słonej wody, zwykle mniejszy od oceanu i częściowo otoczony lądem.
Morza często łączą się z oceanem, ale są częściowo otoczone wybrzeżami, wyspami albo wąskimi cieśninami, co odróżnia je od otwartego oceanu. Niektóre morza, jak Morze Kaspijskie, są wbrew nazwie całkowicie otoczone lądem i wcale nie łączą się z oceanem.
Na przykład: Morze Śródziemne leży między Europą, Afryką i Azją i łączy się z Oceanem Atlantyckim.
Ocean
Ocean to jeden z pięciu ogromnych, połączonych ze sobą zbiorników słonej wody, które pokrywają większość powierzchni planety.
Oceany pokrywają około 71 procent powierzchni Ziemi i zawierają mniej więcej 97 procent całej wody na planecie. Geografowie zwykle wymieniają pięć oceanów: Spokojny, Atlantycki, Indyjski, Południowy i Arktyczny, choć tak naprawdę tworzą one jeden połączony zbiornik wody.
Na przykład: Ocean Spokojny to największy i najgłębszy ocean – rozciąga się między Azją, Australią a Ameryką.
Pasmo górskie
Pasmo górskie to długi łańcuch połączonych ze sobą gór, zwykle ukształtowanych przez te same siły geologiczne.
Pasma górskie często powstają tam, gdzie ogromne płyty tektoniczne zderzają się i przez miliony lat wypychają skorupę ziemską w górę, albo tam, gdzie wulkany wzdłuż jakiejś linii nadbudowują skały. Pasma mogą ciągnąć się przez setki, a nawet tysiące kilometrów, czasem przez kilka krajów.
Na przykład: Andy, biegnące wzdłuż zachodniego skraju Ameryki Południowej, to najdłuższe pasmo górskie na świecie.
Płaskowyż
Płaskowyż to duży, dość płaski obszar, który leży znacznie wyżej niż teren wokół niego.
Płaskowyże mogą powstać, gdy siły tektoniczne wypchną w górę duże fragmenty skorupy ziemskiej, albo gdy nagromadzą się warstwy zastygłej lawy, które przez długi czas erozja zrówna na płasko. Ponieważ są wysoko, a jednocześnie płaskie, mimo wysokości często się na nich uprawia ziemię albo wypasa zwierzęta.
Na przykład: Wyżyna Tybetańska, nazywana czasem „Dachem Świata”, to największy i najwyżej położony płaskowyż na Ziemi.
Płyta tektoniczna
Płyta tektoniczna to jeden z kilku ogromnych, sztywnych kawałków, z których składa się zewnętrzna skorupa Ziemi. Z czasem powoli się przesuwa.
Skorupa ziemska jest podzielona na około tuzin dużych płyt tektonicznych i kilka mniejszych. Wszystkie unoszą się i bardzo powoli przesuwają po gorącej, miększej skale pod spodem – zwykle tylko o kilka centymetrów rocznie. Tam, gdzie płyty się spotykają, mogą się zderzać, rozsuwać albo przesuwać obok siebie, wywołując trzęsienia ziemi, powstawanie wulkanów i pasm górskich.
Na przykład: Uskok San Andreas w Kalifornii wyznacza miejsce, gdzie płyta pacyficzna i płyta północnoamerykańska przesuwają się obok siebie.
Poziom morza
Poziom morza to średnia wysokość powierzchni oceanu, od której zaczyna się mierzenie wysokości.
Powierzchnia oceanu nie jest idealnie płaska i zmienia się z pływami, dlatego naukowcy obliczają poziom morza jako średnią mierzoną przez długi czas w określonym miejscu. Wysokość gór, głębokość dolin, a nawet wysokość, na której leżą miasta – wszystko to mierzy się jako odległość powyżej albo poniżej tego punktu odniesienia.
Na przykład: Mount Everest wznosi się na około 8849 metrów nad poziomem morza – to najwyższy punkt na Ziemi.
Półkula
Półkula to połowa Ziemi – zwykle równik dzieli ją na półkulę północną i południową.
Słowo półkula oznacza „połowa kuli”. Geografowie dzielą Ziemię na połowy na więcej niż jeden sposób: na północ i na południe od równika albo na wschód i na zachód od wybranego południka. Większość lądów i ludzi na świecie znajduje się na półkuli północnej.
Na przykład: Australia leży w całości na półkuli południowej, na południe od równika.
Półwysep
Półwysep to kawałek lądu otoczony wodą z trzech stron, ale wciąż połączony z większym lądem.
Angielskie słowo peninsula pochodzi z łaciny i znaczy „prawie wyspa” – i dobrze to opisuje, bo woda otacza większość jego brzegów, a tylko jedna strona łączy się z lądem stałym. Polskie słowo „półwysep” mówi to samo. Półwyspy mają często długie, urozmaicone wybrzeża pełne zatok, klifów i plaż.
Na przykład: Włochy tworzą długi półwysep w kształcie buta, wysunięty w Morze Śródziemne.
Pustynia
Pustynia to obszar, na który co roku spada bardzo mało deszczu albo śniegu – niezależnie od tego, czy jest tam gorąco, czy zimno.
O pustyni decyduje suchość, a nie temperatura, więc pustynie mogą być zarówno rozgrzanymi, piaszczystymi miejscami jak Sahara, jak i mroźnymi, lodowymi jak Antarktyda. Wody jest tam mało, dlatego w większości pustyń mogą przetrwać tylko specjalnie przystosowane rośliny i zwierzęta.
Na przykład: Sahara, która zajmuje dużą część Afryki Północnej, to największa gorąca pustynia na świecie.
Równik
Równik to wyobrażona linia biegnąca dookoła środka Ziemi, dokładnie w połowie drogi między biegunem północnym a południowym.
Równik dzieli Ziemię na północną i południową połowę, zwane półkulami. Wyznacza zero stopni szerokości geograficznej, czyli punkt, od którego mierzy się, jak daleko na północ lub na południe leży dane miejsce. Miejsca blisko równika przez cały rok dostają silne, bezpośrednie światło słoneczne, dlatego klimat jest tam zwykle ciepły.
Na przykład: Ekwador, kraj w Ameryce Południowej, wziął swoją nazwę od równika, który przechodzi prawie dokładnie przez jego terytorium.
Stolica
Stolica to miasto, w którym ma siedzibę rząd kraju i gdzie zapadają ważne decyzje dla całego państwa.
Większość krajów wybiera jedno miasto na swoją stolicę. Zwykle pracuje tam prezydent, premier albo parlament i tam uchwala się ważne prawa. Stolica nie zawsze jest największym ani najsłynniejszym miastem kraju, bo niektóre rządy celowo wybrały mniejsze miasto, położone bardziej w środku kraju.
Na przykład: Stolicą Australii jest Canberra, a nie większe od niej Sydney.
Strefa czasowa
Strefa czasowa to obszar świata, w którym obowiązuje ten sam urzędowy czas.
Ziemia się obraca, a Słońce oświetla naraz tylko jej część, dlatego świat dzieli się na mniej więcej 24 strefy czasowe. Dzięki temu zegary w każdym regionie w miarę pasują do pory dnia. Podróż przez strefy czasowe zwykle oznacza przestawienie zegarka o godzinę lub więcej do przodu albo do tyłu.
Na przykład: Między Nowym Jorkiem a Londynem jest zwykle pięć godzin różnicy, bo leżą w różnych strefach czasowych.
Szczyt
Szczyt to najwyższy punkt góry albo wzgórza.
Zdobycie szczytu to często główny cel wspinaczy, bo zwykle widać z niego cały okoliczny krajobraz. Niektóre szczyty to ostre, skaliste wierzchołki, inne są szerokie, zaokrąglone, a nawet płaskie, a kilka jest stale pokrytych śniegiem lub lodem.
Na przykład: Najwyższy wierzchołek Kilimandżaro w Tanzanii nazywa się Uhuru Peak.
Szerokość geograficzna
Szerokość geograficzna mówi, jak daleko na północ albo na południe od równika leży dane miejsce. Podaje się ją w stopniach.
Linie szerokości geograficznej, zwane też równoleżnikami, okrążają Ziemię poziomo i biegną równolegle do równika, który leży na 0 stopni szerokości. Szerokość geograficzna wynosi od 0 stopni na równiku do 90 stopni na biegunie północnym lub południowym i ma duży wpływ na klimat danego miejsca.
Na przykład: Nowy Jork leży na około 40 stopniach szerokości geograficznej północnej.
Tropikalny las deszczowy
Las deszczowy to gęsty las, w którym przez cały rok bardzo dużo pada i w którym żyje ogromna różnorodność roślin i zwierząt.
Tropikalne lasy deszczowe rosną głównie w pobliżu równika, gdzie ciepło i obfite deszcze tworzą idealne warunki, by rośliny rosły szybko i gęsto. Choć zajmują tylko niewielką część lądów Ziemi, żyje w nich ponad połowa znanych na świecie gatunków roślin i zwierząt.
Na przykład: Las deszczowy Amazonii w Ameryce Południowej to największy las deszczowy na Ziemi.
Ujście rzeki
Ujście rzeki to miejsce, w którym rzeka się kończy, wpadając do morza, jeziora albo innej rzeki.
Przy ujściu woda zwykle zwalnia i się rozlewa, często zostawiając piasek, muł i inne osady, które niosła po drodze. W zależności od tego, ile osadów się zbierze, ujście może utworzyć szeroką, wachlarzowatą deltę albo rozszerzyć się w szerokie estuarium, gdzie słodka woda rzeki spotyka się i miesza ze słoną wodą morską.
Na przykład: Amazonka uchodzi do Oceanu Atlantyckiego.
Wulkan
Wulkan to otwór w skorupie ziemskiej, przez który spod ziemi może wydostawać się gorąca magma, gazy i popiół.
Większość wulkanów powstaje tam, gdzie spotykają się płyty tektoniczne – zderzają się albo rozsuwają – choć niektóre tworzą się nad wyjątkowo gorącymi miejscami głęboko we wnętrzu Ziemi. Gdy wulkan wybucha, może wylewać lawę, wyrzucać chmury popiołu albo wybuchowo miotać skałami – zależy to od tego, jak gęsta i bogata w gazy jest jego magma.
Na przykład: Wezuwiusz we Włoszech to słynny wulkan, który w roku 79 zniszczył starożytne miasto Pompeje.
Wysokość nad poziomem morza
Wysokość nad poziomem morza mówi, jak wysoko nad morzem znajduje się miejsce albo przedmiot. Zwykle mierzy się ją w metrach.
Im wyżej, tym niższe ciśnienie powietrza i temperatura. Dlatego na szczytach gór jest zimniej i trudniej się oddycha niż w dolinach czy na wybrzeżach na tej samej szerokości geograficznej. Piloci, wspinacze i synoptycy potrzebują dokładnych pomiarów wysokości.
Na przykład: Miasto La Paz w Boliwii leży na wysokości ponad 3600 metrów.
Wyspa
Wyspa to kawałek lądu otoczony ze wszystkich stron wodą, mniejszy od kontynentu.
Wyspy mogą powstawać na wiele sposobów: niektóre to wierzchołki podwodnych wulkanów, inne to kawałki lądu, które zostały, gdy podniósł się poziom morza, a jeszcze inne przez tysiące lat zbudowały koralowce. Wyspy mają bardzo różną wielkość – od maleńkich piaszczystych łach po Grenlandię, największą wyspę na Ziemi.
Na przykład: Islandia to wulkaniczne państwo wyspiarskie na północnym Oceanie Atlantyckim.
Źródło rzeki
Źródło rzeki to miejsce, w którym rzeka się zaczyna – często jest to źródełko, topniejący lodowiec albo górskie jezioro.
Źródła rzek leżą zwykle wysoko, na przykład w górach albo na wzgórzach, gdzie woda deszczowa, topniejący śnieg albo woda spod ziemi najpierw się zbierają i zaczynają spływać w dół. Rzeka może mieć jedno wyraźne źródło albo kilka mniejszych strumieni, które łączą się w jej początek.
Na przykład: Za źródło Nilu często uważa się Jezioro Wiktorii we wschodniej Afryce.