Wielkie pytanie
Dlaczego istnieją pustynie?
Pustynie powstają tam, gdzie pada bardzo mało deszczu – zwykle z powodu suchego, opadającego powietrza, gór zatrzymujących deszczowe wiatry albo dużej odległości od oceanu. Większość największych pustyń świata leży w dwóch suchych pasach około 30 stopni na północ i na południe od równika, gdzie opadające powietrze prawie nie zawiera wilgoci.
Powietrze wznosi się i opada
W pobliżu równika gorące powietrze wznosi się i niesie ze sobą ogromne ilości wilgoci. Gdy unosi się i stygnie, ta wilgoć spada jako ulewny tropikalny deszcz. Powietrze, które straciło już większość wody, rozpływa się na boki i opada z powrotem ku Ziemi około 30 stopni na północ i na południe od równika – naukowcy nazywają ten obieg komórką Hadleya. Opadające powietrze się ogrzewa, więc jeszcze lepiej zatrzymuje resztkę wilgoci, zamiast oddać ją jako deszcz. Dlatego pasy pustyń, w tym Sahara, Pustynia Arabska i pustynie Australii, układają się wzdłuż tych szerokości geograficznych na całym globie.
Zatrzymane przez góry
Niektóre pustynie powstają z zupełnie innego powodu: pasmo górskie stoi dokładnie na drodze wilgotnych wiatrów wiejących od oceanu. Gdy wilgotne powietrze musi wznieść się nad góry, stygnie, a para wodna skrapla się w chmury, które zrzucają deszcz albo śnieg na stronę nawietrzną, zwróconą do wiatru. Zanim powietrze przejdzie nad szczytami i opadnie po drugiej stronie, straciło już prawie całą wilgoć, więc dociera tam suche i jeszcze się ogrzewa, opadając. Ta sucha strefa po drugiej stronie gór to cień opadowy. Tak powstały pustynie takie jak Atakama w Ameryce Południowej, ukryta za potężnymi Andami.
Daleko od wilgoci oceanu
Większość pary wodnej, z której powstają chmury deszczowe, paruje najpierw z powierzchni oceanów i mórz. Ląd leżący głęboko we wnętrzu kontynentu, tysiące kilometrów od wybrzeża, jest po prostu za daleko: wilgotne powietrze ostygnie i spadnie jako deszcz gdzie indziej, zanim tam dotrze. Wyraźnym przykładem jest pustynia Gobi w środkowej Azji. Leży tak daleko od oceanów i jest dodatkowo osłonięta pasmami górskimi, że dociera do niej bardzo mało deszczowego powietrza. Dlatego jest tam sucho i pyliście, a między dniem a nocą zdarzają się ogromne różnice temperatur.
Spróbuj sam
Spójrz na mapę świata i znajdź Saharę, Pustynię Arabską i pustynie Australii. Zobacz, że układają się mniej więcej w tych samych dwóch pasach, na północ i na południe od równika, a nie są porozrzucane przypadkowo.
Pytania, które zadają dzieci
Czy wszystkie pustynie są gorące?
Nie. O tym, czy coś jest pustynią, decyduje to, jak mało pada tam deszczu, a nie temperatura, więc niektóre pustynie są bardzo zimne. Na Antarktydzie i w częściach pustyni Gobi bywa mróz, a mimo to są to prawdziwe pustynie.
Co to jest pustynia cienia opadowego?
Pustynia cienia opadowego powstaje po suchej stronie pasma górskiego, gdy wilgotne wiatry znad oceanu zrzuciły już deszcz albo śnieg po wilgotniejszej, nawietrznej stronie. Znanym przykładem jest pustynia Atakama w Ameryce Południowej.
Dlaczego pustynie leżą w pobliżu 30. stopnia szerokości geograficznej?
Pustynie skupiają się w pobliżu 30 stopni na północ i na południe, bo tam opada z powrotem powietrze, które wzniosło się i straciło wilgoć przy równiku – ogrzewa się i zostaje suche. Ten obieg, zwany komórką Hadleya, tworzy pustynie takie jak Sahara i australijski interior.