Büyük soru
Neden çöller var?
Çöller çok az yağmur yağan yerlerde oluşur. Bunun nedeni genellikle kuru, alçalan hava, yağmur getiren rüzgârları engelleyen dağlar ya da her okyanustan uzak olmaktır. Dünyanın en büyük çöllerinin çoğu, ekvatorun yaklaşık 30 derece kuzeyinde ve güneyinde uzanan iki kurak kuşakta yer alır. Orada alçalan hava neredeyse hiç nem taşımaz.
Yükselen ve Alçalan Hava
Ekvatora yakın yerlerde sıcak hava yükselir ve beraberinde çok büyük miktarda nem taşır. Hava tırmanıp soğudukça bu nem şiddetli tropik yağmurlar olarak düşer. Suyunun çoğunu kaybeden aynı hava sonra yayılır ve ekvatorun yaklaşık 30 derece kuzeyinde ve güneyinde yeniden yere doğru alçalır. Bilim insanları buna Hadley hücresi der. Alçalan hava inerken ısınır; bu da onu, kalan azıcık nemi yağmur olarak bırakmak yerine tutmakta daha da iyi yapar. İşte bu yüzden Sahra, Arap Çölü ve Avustralya'nın çölleri gibi çöl kuşakları dünya boyunca bu enlemler üzerinde sıralanır.
Dağların Engellediği Yağmur
Bazı çöller bambaşka bir nedenle oluşur: Okyanustan esen nemli rüzgârların tam yolunda duran bir sıradağ yüzünden. Nemli hava dağların üzerinden yükselmek zorunda kalınca soğur. İçindeki su buharı yoğunlaşarak bulutlara dönüşür ve bu bulutlar yağmurlarını ya da karlarını rüzgâra bakan yamaca bırakır. Hava zirveleri aşıp öbür yamaçtan indiğinde neminin neredeyse hepsini çoktan kaybetmiştir. Bu yüzden kuru olarak ulaşır ve alçaldıkça daha da ısınır. Öbür taraftaki bu kurak bölgeye yağmur gölgesi denir. Güney Amerika'da, dev And Dağları'nın arkasına sığınmış Atacama gibi çöllerin nedeni budur.
Okyanusun Neminden Uzakta
Yağmur bulutlarına dönüşen su buharının çoğu, okyanusların ve denizlerin yüzeyinden buharlaşarak yola çıkar. Bir kıtanın derinliklerinde, her kıyıdan binlerce kilometre uzakta olan karalar, bu nemli havanın büyük kısmı için fazlasıyla uzaktır. Hava oraya ulaşmadan soğur, başka yerlere yağmur olarak düşer ve hiç gelmez. Orta Asya'daki Gobi Çölü bunun açık bir örneğidir. Her okyanustan o kadar uzaktadır ve üstelik sıradağlarla o kadar korunur ki oraya yağmur getiren hava pek ulaşmaz. Bu yüzden bölge kuru ve tozludur; gece ile gündüz arasında aşırı sıcaklık farkları sık görülür.
Kendin dene
Bir dünya haritasına bak ve Sahra'yı, Arap Çölü'nü ve Avustralya çöllerini bul. Rastgele dağılmak yerine ekvatorun kuzeyinde ve güneyinde kabaca aynı iki kuşak üzerinde sıralandıklarına dikkat et.
Çocukların sorduğu sorular
Bütün çöller sıcak mıdır?
Hayır, bir yerin çöl olup olmadığını sıcaklık değil, ne kadar az yağmur aldığı belirler. Bu yüzden bazı çöller aşırı soğuktur. Antarktika ve Gobi Çölü'nün bazı bölümleri dondurucu sıcaklıklara sahip olabilir ve yine de gerçek çöl sayılır.
Yağmur gölgesi çölü nedir?
Yağmur gölgesi çölü, bir sıradağın kuru tarafında oluşur. Okyanustan gelen nemli rüzgârlar yağmurlarını ya da karlarını daha önce, rüzgâra bakan daha nemli yamaçta bırakmıştır. Güney Amerika'daki Atacama Çölü bunun iyi bilinen bir örneğidir.
Çöller neden 30 derece enlem civarındadır?
Çöller 30 derece kuzey ve güney enlemleri civarında toplanır, çünkü ekvatorda yükselip nemini kaybeden hava burada yeniden alçalır, ısınır ve kuru kalır. Hadley hücresi denen bu düzen, Sahra ve Avustralya'nın çorak iç bölgeleri gibi çöller oluşturur.