Büyük soru
Nehirler neden denize akar?
Nehirler denize akar, çünkü yer çekimi sularını sürekli yokuş aşağı, kaynağa yakın yüksek yerlerden çevredeki en alçak noktaya doğru çeker. Bu nokta genellikle deniz seviyesidir. Su, karanın üzerinde en kolay yokuş aşağı yolu bulur ve okyanusa ya da başka büyük bir su kütlesine ulaşana kadar o yolu izler.
Yer Çekimi Hep Kazanır
Bir yamaçtaki her su damlası yer çekimiyle aşağı çekilir. Bir topun tepede durmak yerine yokuş aşağı yuvarlanmasını sağlayan da aynı kuvvettir. Tepelere ya da dağlara, yani yüksek yerlere yağan yağmurun aşağıdan başka gidecek yeri yoktur. Bu yüzden minicik derelere süzülür, bunlar birleşerek daha büyük derelere, sonunda da bir nehre dönüşür. Su hareket ettikçe doğal olarak mümkün olan en alçak yolu arar; kayaların ve sert zeminin içinden değil, çevresinden akar. Nehirlerin dümdüz ilerlemek yerine kıvrılıp dolanmasının nedeni budur. Deniz seviyesi karadaki neredeyse her yerden daha alçaktır; bu yüzden suyun hep yöneldiği dev bir yokuş aşağı bitiş çizgisi gibidir.
Giderken Yolunu Oyar
Nehirler yalnızca karadaki var olan çukurları izlemez; uzun zaman boyunca içinden aktıkları karayı etkin biçimde şekillendirir. Akan su, tortu denen küçük kaya ve toprak parçacıklarını taşır. Bunlar zımpara kâğıdı gibi davranır: Binlerce ya da milyonlarca yıl boyunca nehir yatağını ve kıyılarını yavaş yavaş aşındırır, yatağı daha derin ve daha geniş oyar. Erozyon denen bu süreç, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Büyük Kanyon gibi derin kanyonları oymuştur. Orada Colorado Nehri, kaya katmanlarını keserek çevredeki karanın çok aşağısına inmiştir. Aynı süreç, eski ve yerleşik nehirlerin neden geniş, yumuşak eğimli vadileri olduğunu da açıklar.
Yolculuğun Bittiği Yer
Bir nehrin yolculuğu, daha büyük bir su kütlesiyle buluştuğu yerde biter. Bu genellikle deniz ya da okyanustur; ama bazı nehirler bunun yerine bir göle dökülür ya da hiçbir yere ulaşamadan çölde kuruyup gider. Bu bitiş noktasına nehrin ağzı denir. Nehir burada çoğu zaman yavaşlar, yayılır ve taşıdığı tortuyu bırakır. Bazen de delta denen yeni bir kara parçası oluşturur; Mısır'daki geniş, yelpaze biçimli Nil Deltası gibi. Nehir suyu denize ulaşınca okyanusun devasa su deposunun bir parçası olur. Bu suyun bir kısmı sonunda buharlaşacak, bulutlar oluşturacak, uzak dağlara yağmur olarak düşecek ve yokuş aşağı yolculuğa yeniden başlayacaktır.
Kendin dene
Bir bardak suyu yavaşça eğik bir tepsinin bir ucuna ya da bahçede eğimli bir toprak parçasına dök. Suyun hangi yöne aktığını ve en alçak yolu nasıl bulduğunu izle. Eğimi değiştirip suyun yön değiştirmesine bak.
Çocukların sorduğu sorular
Bütün nehirler denize mi akar?
Çoğu nehir sonunda denize akar. Ama bazıları göllerde son bulur, birkaçı da çöllere ya da kurak havzalara akar ve hiçbir okyanusa ulaşmadan buharlaşarak kaybolur. Bunlara bazen endoreik nehirler denir.
Nehirler neden düz akmak yerine kıvrılır?
Nehirler kıvrılır, çünkü akan su kayalar ve sert zemin gibi engellerin içinden dümdüz geçmek yerine çevresinden dolaşan en alçak, en kolay yolu izler. Zamanla akan su yumuşak kıyıları da eşit olmayan biçimde aşındırır. Bu da menderes denen kıvrımları daha da belirgin yapar.
Nehir deltası nedir?
Nehir deltası, bir nehrin denizle ya da bir gölle buluştuğu ağzında yavaşlayıp yayılırken bıraktığı tortudan oluşan yeni karadır. Mısır'daki Nil Deltası ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Mississippi Deltası iyi bilinen örneklerdir.