Büyük soru
Antarktika neden bir çöldür?
Antarktika bir çöldür, çünkü çok az yağış alır: Kıtanın büyük bölümüne yılda 200 milimetreden az kar düşer. Bu, birçok kumlu çölden bile daha kurak demektir. Bir yerin çöl sayılması, orada ne kadar az yağmur ya da kar yağdığına bağlıdır; ne kadar sıcak ya da soğuk olduğuna değil.
Çölleri Kuraklık Belirler
Çoğu insan çölü düşününce sıcak kum tepelerini hayal eder. Ama bilim insanları aslında çok az yağış, yani yağmur ya da kar alan her yeri çöl olarak tanımlar; genellikle yılda yaklaşık 250 milimetreden az. Bu ölçüye göre Antarktika rahatça çöl sayılır: Kıtanın iç kesimlerinde bazı yerlere yılda 50 milimetreden az kar düşer. Bu da onu genel olarak Sahra Çölü'nden daha kurak yapar. Yalnızca çıplak kum ve kayayla kaplı sıcak bir çöl değil de yüz binlerce yıl içinde birikmiş kalın buzlarla kaplı soğuk bir çöldür.
Soğuk Hava Fazla Nem Tutamaz
Antarktika'ya bu kadar az kar yağmasının başlıca nedeni, soğuk havanın fazla su buharı taşıyamamasıdır. Su buharı, sonunda yoğunlaşarak bulutlara dönüşen ve yağış olarak düşen görünmez nemdir. Ekvatora yakın sıcak hava çok fazla nem tutabilir; tropik bölgelere çoğu zaman şiddetli yağmur yağmasının nedeni budur. Ama Antarktika'nın üzerindeki dondurucu hava bu miktarın yalnızca minicik bir kısmını tutabilir. Antarktika ayrıca sıcak tropik denizlerle değil, soğuk okyanus sularıyla çevrilidir. Bu yüzden yakınlarda buharlaşan nem bile kıtanın üzerindeki atmosfere daha az su buharı taşır. Düşen o azıcık karın çoğu da erimek yerine buz olarak kilitli kalır.
Çağlar Boyunca Birikmiş Buz
Antarktika'ya her yıl çok az yeni kar yağsa da bu karın neredeyse hiçbiri erimez, çünkü orada sıcaklık yazın bile nadiren donma noktasının üstüne çıkar. Yüz binlerce yıl boyunca bu küçük yıllık kar miktarı katman katman birikmiş ve kendi ağırlığı altında sıkışarak bazı yerlerde 4 kilometreden kalın bir buz örtüsüne dönüşmüştür. İşte bu yüzden Antarktika, yıllık yağış bakımından Dünya'nın en kurak yerlerinden biri olmasına rağmen gezegenin tatlı suyunun yaklaşık %70'ini barındırır. Bu suyun hepsi akan su olarak değil, yavaş yavaş birikmiş çok eski buz olarak kilitli durur.
Kendin dene
Kendi şehrine ortalama bir yılda ne kadar yağmur düştüğünü araştır ve bunu Antarktika'nın kabaca 150 ile 200 milimetresiyle karşılaştır. Şehrine, Dünya'nın en kurak kıtasından daha fazla yağış düştüğünü görünce şaşırabilirsin.
Çocukların sorduğu sorular
Antarktika Dünya'nın en kurak yeri mi?
Antarktika Dünya'nın en kurak yerlerinden biridir. İç kesimlerinin bazı bölümlerine yılda 50 milimetreden az kar düşer; bu da onu Sahra'dan daha kurak yapar. Oradaki bazı buzsuz vadilere milyonlarca yıldır neredeyse hiç yağış düşmemiştir.
Soğuk bir yer gerçekten çöl olabilir mi?
Evet, bir yerin çöl olup olmadığını sıcaklık değil, ne kadar az yağış aldığı belirler. Bu yüzden çok az kar yağan soğuk yerler de çöl sayılır. Hem Antarktika'da hem de Arktik'te soğuk çöl bölgeleri vardır.
Antarktika'ya neredeyse hiç kar yağmıyorsa neden bu kadar çok buz var?
Antarktika'da çok büyük miktarda buz vardır, çünkü yağan az miktardaki kar neredeyse hiç erimez; orada sıcaklık yazın bile nadiren donma noktasının üstüne çıkar. Bu buz, yüz binlerce yıl boyunca yavaş yavaş birikmiştir.